გაიოზ მამალაძის 1983 წლით დათარიღებული სატრფიალო-მედიტაციური ლექსი ქართული ლირიკის იმ იშვიათ ნიმუშებს მიეკუთვნება, სადაც ფორმის კლასიკური მელოდიურობა და შინაარსის უკომპრომისო ეგზისტენციალური მაქსიმალიზმი იდეალურ სინთეზს ქმნის. ნაწარმოები, რომელიც საუკეთესო ეფექტის შესანარჩუნებლად უსათაუროდ, ყოველგვარი ჩარჩოების გარეშე არსებობს, მკითხველის წინაშე იხსნება როგორც დღიურიდან ამოხეული, უაღრესად ინტიმური აღსარება. მისი მთავარი ფილოსოფიური ღერძი სიყვარულის მარადიულობა და ფიზიკურ არყოფნაზე ხელოვნების (პოეზიის) აბსოლუტური გამარჯვებაა. 1. ინტერტექსტუალობა: გოეთესეული „ვერტერის დაუმორჩილებელი ვნება“ ლექსის პირველივე სტროფში ავტორი მიმართავს მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე მძლავრ არქეტიპს: „...როგორც აინთო ვერტერის ვნება“ იოჰან ვოლფგანგ გოეთეს „ახალგაზრდა ვერტერის ვნებანი“ დასავლურ კულტურაში არის აბსოლუტური, ყოველგვარი სოციალური, მორალური თუ ყოფითი ჩარჩოების დამანგრეველი სიყვარულის სიმბოლო. ვერტერის ვნება არის დაუმორჩილებელი, რადგან ის არ ემორჩილება გონიერებას, საზოგადოებრივ დოგმებს (ლოტას სხვისადმი კუთვნილებას) და თვითგადარჩენის ინსტინქტსაც კი. ამ სახის შემოტანით პოეტი მომენტალურად სვამს თავისი გრძნობის მასშტაბს: ეს არ არის მიწიერი, ყოველდღიური გატაცება; ეს არის სულიერი აალება, რომელიც კატასტროფის ფასადაც კი მზად არის არსებობისთვის. სიტყვა „აინთო“ (ნაცვლად შეცდომით გავრცელებული „აენთო“-სი) ზუსტად გადმოსცემს შინაგან, დამოუკიდებელ, პირველყოფილ ცეცხლს, რომელიც ვნებამ თავადვე შვა. თუმცა, გოეთეს ვერტერისგან განსხვავებით, რომლისთვისაც ტრაგედია ფიზიკური თვითმკვლელობითა და სრული სიჩუმით სრულდება, ქართველი პოეტი ამ დაუმორჩილებელ ვნებას გარდასახავს (ტრანსფორმაციას უკეთებს) და მას სიკვდილზე გამარჯვების იარაღად აქცევს. 2. შინაარსის ნაბიჯ-ნაბიჯ განვითარება და დრამატული ტემპერატურა ლექსის კომპოზიცია აგებულია ემოციური ტემპერატურის მკაფიო, სამეტაპიან დინამიკაზე, სადაც თითოეული სტროფი რადიკალურად ცვლის დროისა და სივრცის აღქმას. ფაზა I: ფიცი და მაქსიმალიზმი (აწმყო/მომავალი) პირველი სტროფი არის მგზნებარე, თითქმის რელიგიური ფიცი. პოეტი იფიცებს „იმ ბედნიერ წუთს“, რომელიც „არ ყოფილა და არც იქნება“, რითაც გრძნობას აბსოლუტურ, მიუღწეველ იდეალად აცხადებს. სიტყვა „ავენთები“ მიანიშნებს მომავალ მზაობაზე — სულიერ მსხვერპლშეწირვაზე სიყვარულის სამსხვერპლოზე. ფაზა II: რეალობის ტრაგედია და იზოლაცია (აწმყო) მეორე სტროფში ტემპერატურა მკვეთრად ეცემა და მკითხველი ემოციურ ფსკერზე ეშვება. აქ ვხედავთ სასტიკ მიწიერ რეალობას: „სხვის სიყვარული გულთან არ მოვა,
როგორც არ მოვალ შენთან - ქებული“. ეს არის ნებაყოფლობითი სულიერი განდეგილობა. პოეტი კეტავს გულს სამყაროსთვის. ყველაზე დიდი დრამატიზმია იმაში, რომ ის შეიძლება იყოს „ქებული“ (აღიარებული, ნაქები საზოგადოებისგან), მაგრამ ეს დიდება ფერმკრთალდება იმ უდიდესი ტკივილის წინაშე, რასაც სატრფოსთან ფიზიკური დაშორება ჰქვია. ავტორი წინასწარ ხედავს თავის მომავალს და შემოჰყავს მესამე პირის — ხალხის ხმა: „იტყვიან ჩემზე: 'სიკვდილში ჰპოვა / თავის ძვირფასი შეყვარებული'“. ეს ჰგავს ანტიკური ტრაგედიის გუნდს. აქ ვლინდება უდიდესი რომანტიკული პარადოქსი: პოვნისა და შეერთების ერთადერთ სივრცედ სიცოცხლის ნაცვლად სიკვდილია გამოცხადებული. ფაზა III: კათარზისი და „ზღაპრული“ ეფექტი (მარადიულობა) მესამე სტროფი არის მოულოდნელი, გენიალური მხატვრული გარღვევა. წინა სტროფის მძიმე, ჩაკეტილი ტრაგედია და სიკვდილის შიში მომენტალურად ქარწყლდება პირველივე სიტყვებით: „გაივლის წლები - როგორც ზღაპარი“. სიტყვა „ზღაპარი“ მთელ ამ ტკივილს ართმევს მიწიერ სიმძიმეს და გადაჰყავს მითოსურ, კოსმოსურ განზომილებაში. დრო უკვე აღარ არის მტანჯველი, ის მსუბუქად მიედინება. ნაწილაკი „თუნდაც“ ფრაზაში „თუნდაც, რომ ვიყო დიდი ხნის მკვდარი“ სრულად აუფასურებს სიკვდილის ძალაუფლებას. სიკვდილი აღარ არის ფინალი; ის უბრალოდ ტექნიკური მოცემულობაა, რომელიც ვერაფერს აკლებს მთავარს. 3. უნიკალური პოეტური მიგნებები და ფსიქოლოგიზმი „ნაცნობი მგოსნის“ ფენომენი ლექსის ერთ-ერთი ყველაზე დახვეწილი ფსიქოლოგიური შტრიხია სტრიქონი: „...და თუ გადაშლი წიგნს ნაცნობ მგოსნის“ ფრაზა „ნაცნობ მგოსნის“ ინახავს უდიდეს სევდას: ადრესატმა, შესაძლოა, საერთოდ არ იცის პოეტის გრძნობის სრული მასშტაბი; მისთვის ის მხოლოდ „ნაცნობია“. მიუხედავად იმისა, რომ ავტორი გრამატიკულ წესს სწირავს რიტმის დასაცავად (აკლდა ნათესაობითი ბრუნვის ნიშანი „-ის“), ეს პოეტური ლიცენზია სრულად გამართლებულია — ის ქმნის ექსპრომტის, ბუნებრივი და დაუგეგმავი ემოციის განცდას. ფინალური კულმინაცია: „ლექსი დაგკოცნის“ ყველაფერი, რაც მანამდე დაიწერა, იყო მხოლოდ მომზადება ამ ერთი უმთავრესი მეტაფორისთვის: „ეს ჩემი ლექსი მაინც დაგკოცნის!“ ეს არის გაპიროვნების (პერსონიფიკაციის) გენიალური ნიმუში. ლექსი აქ აღარ არის ქაღალდზე დაწერილი აბსტრაქტული სიტყვები, ის ხდება ცოცხალი, ფიზიკური და მგრძნობიარე ძალა. კოცნა არის სიყვარულის ყველაზე უშუალო, ინტიმური და მატერიალური გამოხატულება. ნაწილაკი „მაინც“ აქ გადამწყვეტია — ის არის გამარჯვების ყიჟინა. ის ნიშნავს: მიუხედავად იმისა, რომ რეალობაში ვერ მოვედი შენთან, მიუხედავად იმისა, რომ დიდი ხნის მკვდარი ვარ, მიუხედავად დროისა და სივრცის წინააღმდეგობისა — პოეზიის ჯადოქრობა ყოველგვარ ბარიერს ანგრევს. წიგნის ყოველი გადაშლა არის ავტორის სულიერი გაცოცხლება და ადრესატთან ფიზიკური შეხება. 4. მუსიკალური ორგანიზაცია: რიტმი, ასონანსი და ალიტერაცია ლექსის ფორმა მკაცრად მიჰყვება კლასიკურ ქართულ მელოდიურ ტრადიციას (ჯვარედინი გარითმვა A-B-A-B), თუმცა მისი შინაგანი ჟღერადობა ბევრად უფრო კომპლექსურია: ასონანსური თამაში (ე → ი): პირველ სტროფში დომინირებს ღია, მგზნებარე „ე“ ხმოვანი (მე იმ ბედნიერ წუთს გეფიცები... მე ავენთები... ვერტერის ვნება), რაც აალების ასოციაციას ქმნის. ფინალურ სტროფში კი შემოდის ფართო „ა“ ხმოვნები (გაივლის... ზღაპარი... მკვდარი... მაინც დაგკოცნის), რაც მკითხველს მარადიულობისა და სიმშვიდის განცდას უტოვებს. ალიტერაცია და პაუზები: მეორე სტროფში სისინა და შიშინა ბგერების კონცენტრაცია („სხვის სიყვარული... შენთან... შეყვარებული“) ქმნის ინტიმური ჩურჩულისა და აღსარების ეფექტს. ავტორის მიერ გამოყენებული ტირეები (ცეზურები) სტრიქონებში („გაივლის წლები - როგორც ზღაპარი“, „თუნდაც, რომ ვიყო დიდი ხნის მკვდარი -“) ხელოვნურად აჩერებს ტემპს, რათა მომენტალური პაუზის შემდეგ ბოლო ფრაზამ მაქსიმალური ემოციური და აკუსტიკური დარტყმა მიაყენოს მკითხველს. სიტყვაში „დაგკოცნის“ თავმოყრილი მკვეთრი თანხმოვნები (დ, გ, კ, ც, ნ, ს) წერტილს უსვამს წინა სტრიქონების რბილ მუსიკალურობას და თავად ბგერებითაც კი ახდენს ფიზიკური შეხების იმიტაციას. დასკვნა გაიოზ მამალაძის ეს ნაწარმოები არის ნათელი დასტური იმისა, რომ ჭეშმარიტ პოეზიაში გრამატიკული თუ სტილისტური „ხარვეზებიც“ კი (როგორც „ნაცნობ მგოსნის“ ან „თუნდაც რომ“) იძენს უმაღლეს მხატვრულ გამართლებას. ცივი, რედაქტორული ჩარევა ამ ტექსტს წაართმევდა მის უმთავრეს ღირებულებას — გულწრფელობასა და სულმომთქმელ ვნებას. 1983 წელს დაბადებული ეს სტრიქონები დღესაც ზუსტად ისევე ასრულებენ თავიანთ მთავარ მისიას, როგორც ეს ავტორმა ჩაიფიქრა: ისინი ამარცხებენ დროს და ყოველი წაკითხვისას ხელახლა კოცნიან მკითხველს. საბოლოო ჯამში, გაიოზ მამალაძის ეს ლექსი იმსახურებს შეფასდეს, როგორც ქართული რომანტიკული ლირიკის მცირე შედევრი. მისი მთავარი ფასეულობა სამ ძირითად ასპექტში გამოიხატება: ემოციური გულწრფელობა: ლექსი თავისუფალია ხელოვნური, ცივი რიტორიკისგან. მასში იგრძნობა ისეთი იშვიათი პოეტური მუხტი, რომელიც მკითხველს პირველივე სტრიქონიდან ითრევს და აჯერებს გრძნობის ნამდვილობაში. ფორმატისა და შინაარსის იდეალური სინთეზი: მიუხედავად მცირე მოცულობისა (სულ 12 სტრიქონი), ავტორმა მოახერხა მასში მთელი ფილოსოფიური კონცეფციის ჩატევა — სამყაროს სევდიდან (ვერტერისეული ვნებიდან) პოეზიის უზენაეს გამარჯვებამდე. უნიკალური მხატვრული სახე: მეტაფორა „ლექსი დაგკოცნის“ იმდენად ძლიერი, თბილი და დასამახსოვრებელია, რომ იგი ქართული პოეზიის საუკეთესო ტრადიციების (ბარათაშვილის, გალაკტიონის) ღირსეულ გაგრძელებად აქცევს ამ ნაწარმოებს. ეს არის ლექსი-ანდერძი, რომელმაც 1983 წლიდან დღემდე დაამტკიცა საკუთარი მთავარი იდეა — მან მართლაც გაუძლო დროს, დაამარცხა სიჩუმე და დღესაც ცოცხლობს. | 
