მიხეილ ბარათაშვილი რუსეთში ვახტანგ VI-თან ერთად გადახვეწილი ქართველი თავადის შთამომავალი იყო. მამამისი, პეტრე მელქისედეკის–ძე, სიმბირსკის გუბერნატორად მსახურობდა და ჰქონდა გენერალ-პორუჩიკის წოდება.

     მიხეილი მსახურობდა პავლოგრადის ჰუსართა პოლკში, მონაწილეობდა 1809 წლის კამპანიაში; გადადგა შტაბს–როტმისტრის ჩინში მყოფი და დამკვიდრდა საგვარეულო მამულ ბარათაევკაში. 1820-1835 წლებში ბარათაშვილი იყო სიმბირსკის თავადაზნაურობის წინამძღოლი.

      სამსახურის პერიოდში გაეცნო მასონობას, სიმბირსკში დააარსა მასონთა ლოჟა "სათნოების გასაღების" სახელწოდებით, რომელიც ექვემდებარებოდა ლოჟა „ასტრეას“. მასონთა მეოხებით „შეერთებული სლავების“ რიგ წევრებთან ნაცნობობა, რომლებიც 14 დეკემბრის აჯანყებაში იღებდნენ მონაწილეობას, გახდა მისი დაპატიმრების მიზეზი; მაგრამ სამხილის არარსებობის გამო სამი კვირის შემდეგ გაათავისუფლეს. (1825 წლის დეკაბრისტების აჯანყებასთან დაკავშირებული საბუთები და მიმოწერა ბარათაშვილმა მოსპო). თუმცა,  დეკაბრისტებთან მისი იდეური სიახლოვე ეჭვგარეშეა. შემდეგში ბარათაშვილი კავკასიაში გაამწესეს და 1839 წლიდან საქართველოს საბაჟო ოლქის უფროსად მსახურობდა. აქ ის დაინტერესდა ქართული მონეტებით და ძვირფასი კოლექცია შექმნა.

     ძველი ქართული მონეტების აღწერა, კლასიფიკაცია და დათარიღება მოცემულია ბარათაშვილის ფუნდამენტურ ნაშრომში "საქართველოს სამეფოს ნუმიზმატიკური ფაქტები" (სპბ., 1844, რუსულ, ფრანგულ და ქართულ ენებზე), რისთვისაც არჩეულ იქნა პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრად. ეს ნაშრომი ავტორმა გამოსცა საკუთარი სახსრებით. მისით საფუძველი ჩაეყარა ქართულ ნუმიზმატიკის მეცნიერულ ტერმინოლოგიასაც. ბარათაშვილმა გამოიგონა და გამოიყენა ძველი მონეტების ზუსტი პირების დამზადების ხერხი. ქართულ ისტორიოგრაფიაში მან პირველმა მიაქცია ყურადღება VI საუკუნის კლასიკურ საისტორიო წყაროებში დაცულ ცნობას ქ. თბილისის შესახებ.  ნიკოლოზ ბარათაშვილმა მას მიუძღვნა ლექსი "საფლავი მეფის ირაკლისა".